logo wersja-podstawowa granat 1

 

 IEiAK-CEBAM

 

MIP logo-1

 

IASFM

Sprawozdanie z warsztatów Inequalities and Migration in Post-Communist Societies

 

W dniach 21-22 września w siedzibie Instytutu Zachodniego w Poznaniu odbyły się dwudniowe warsztaty zatytułowane Inequalities and Migration in Post-Communist Societies, wspólne przedsięwzięcie Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Instytutu Socjologii UAM, Instytutu Zachodniego w Poznaniu oraz Centrum  Badań Migracyjnych UAM. Projekt wsparły International Sociological Association, Polsko-Niemiecka Fundacja Współpracy oraz GESIS Serivce Agency Eastern Europe.
Tytuł warsztatów wskazuje na podnoszone jeszcze przez proto-socjologów pytanie o nierówności społeczne.  Pytanie to, przewijając się przez praktycznie całą historię socjologii,  nabrało szczególnego znaczenia w dobie globalizacji, kiedy to upowszechnienie szeregu wzorów kulturowych uwypukliło z całą jaskrawością  ekonomiczne, polityczne i kulturowe zróżnicowania. I jakkolwiek opozycja centrum – peryferie nie jest zjawiskiem nowym, zglobalizowana kultura wpisuje świadomość nierówności w życie większości społeczeństw peryferyjnych, symbolicznie skracając drogę do świata Globalnej Północy.

Pozycja krajów byłego bloku wschodniego jest tu szczególnie interesująca. Historyczna i geograficzna bliskość krajów Zachodu uczyniły kwestię nierówności szczególnie widoczną i po części przyczyniły się do intensyfikacji procesów migracyjnych. Proces ten nasilił się po zniesieniu w obrębie UE podstawowych przeszkód administracyjnych i politycznych, zarówno po stronie krajów wysyłających, jak i przyjmujących. Jednocześnie Europa Środkowo-Wschodnia, utrzymując pozycję rejonu emigracji netto, zaczęła przyjmować migrantów spoza strefy Schengen. Stąd pytanie o związki pomiędzy nierównością a procesami migracyjnymi w kontekście krajów Europy Środkowo-Wschodniej wydaje się aktualne i palące.

Program Inequalities and migration odpowiada na tę potrzebę. Organizatorzy zgromadzili trzydziestu jeden prelegentów z trzynastu krajów Starego Kontynentu, którzy przedstawili łącznie 25 referatów, podzielonych na tematyczne sesje. Fakt, że na warsztatach spotkali się przedstawiciele kilku pokoleń socjologów, reprezentujących zarówno kraje „starej” dwunastki, jak i tytułowe państwa byłego bloku wschodniego można odczytać jako realizację wskazywanej przez Organizatorów potrzeby budowania ponadnarodowego dyskursu socjologii.

Wystąpienia zostały podzielone na pięć kategorii tematycznych:
1/ Procesy migracyjne z perspektywy analizy kulturowych ról płciowych
2/ Tożsamość migrantów
3/ Migracja  a nierówności
4/ Migracja zarobkowa
5/ Imigranci w społeczeństwach przyjmujących

Warsztaty zostały otwarte przez prof. Piotra Glińskiego, Prezesa Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. W pierwszej sesji znalazły się trzy wystąpienia – Ingrid Jungwirth z berlińskiego Humbolt-Universität, poświęcone przemianom systemów normatywnych opisujących kulturowe role płciowe wysoko wykwalifikowanych migrantek w Niemczech, następnie Aleny Parizkowej z Uniwersytetu w Pilznie, która przedstawiła wyniki badań nad czeskimi migrantami w Irlandii i Wielkiej Brytanii, wskazując m.in. na odejście od czysto ekonomicznej motywacji migracyjnej. Sesję zamknęło wystąpienie Marka Nowaka z Uniwersytetu Adama Mickiewicza, który zaprezentował opartą na danych ilościowych analizę wybranych motywacji migracyjnych, w szczególności związanych z dysproporcjami w  „ofercie” państwa opiekuńczego oraz standardzie życia.

Kolejna sesja plenarna, poprzedzona wystąpieniem Agnieszki Wenninger, prezentującej ofertę GESIS dla przedstawicieli nauk społecznych z Europy Środkowej i Wschodniej, rozpoczęła się wystąpieniem brytyjsko-polskiego zespołu reprezentowanego przez Paula Chambersa i Łukasza Doleczka. Prelegenci przedstawili wyniki badań nad funkcjonowaniem polskiej diaspory w niewielkim miasteczku Llanelli w Walii.  Następnie Guglielmo Meardi z Uniwersytetu w Warwick analizował związki pomiędzy migracją zarobkową a przemianami warunków pracy i aktywnością organizacji związkowych. Sesję zamknęło wystąpienie Michała Nowosielskiego z UAM, poświęcone polonijnym organizacjom pozarządowym w Niemczech.

Popołudniową sesję poświęcono zjawisku inkluzji/ekskluzji migrantów w społeczeństwach przyjmujących. Sesję otworzyła Mónica Ibanez-Angulo (AFIL) prezentacją poświęconą prawom obywatelskim migrantów z Bułgarii, następnie Konrad Miciukiewicz (UAM) analizował związki pomiędzy regulacjami prawnymi a sytuacją nowych migrantów w Europie Środkowej  i Wschodniej. Sesję zamknęło wystąpienie Marty Kolankiewicz-Lundberg z Lund University, dotyczące doświadczaniu przejawów rasizmu przez przebywających w Polsce  imigrantów o znacząco odmiennych od polskich cechach klinalnych. Po prezentacji rozgorzała burzliwa dyskusja.

Drugi dzień warsztatów został w całości przeznaczony na prowadzone równolegle sesje panelowe. W pierwszej z nich wygłoszono trzy wystąpienia: Iveta Kešāne (BISS, Ryga), na podstawie IDI prowadzonych z litewskimi pracownikami w Irlandii podjęła próbę wpisania decyzji migracyjnych w indywidualne strategie życiowe. Maria Safonova (European Univ. St. Petersburg) w oparciu o dwuletnie case studies analizowała proces wykształcania się nowej podklasy w satelickich rejonach Sankt Petersburga, podklasy złożonej z marginalizowanej ludności autochtonicznej i imigrantów z Centralnej Azji. Sesję zamknęła Agnieszka Zimowska z Uniwersytetu w Getyndze wieloaspektową analizą doświadczeń i strategii polskich migrantek pracujących w niemieckim sex-biznesie.

Równoległa sesja dotyczyła analizy procesów migracyjnych z perspektywy kulturowych ról płciowych. Jako pierwsza referat wygłosiła Silvia Maja Melzer (IAB, Norymberga), opisując migrację  z dawnych Niemiec Wschodnich do zachodniej części kraju, w oparciu o dane GSOEP. Wystąpienie Agnieszki Satoli z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie było poświęcone migracjom Polek w wieku emerytalnym do prac opiekuńczych (care service) w Niemczech. Na koniec Francesca A. Viannello (Uniwersytet w Padwie) zaprezentowała wyniki badań i propozycję typifikacji strategii migrantek powrotnych na Ukrainie, odwołując się do badań prowadzonych – co warto podkreślić –  tak w kraju przyjmującym, jak i wysyłającym.

W kolejnym bloku odbyły się dwie sesje. Pierwsza z nich objęła trzy prezentacje – Tünde Virág z Węgierskiej Akademii Nauk  przedstawił proces przestrzennego i społecznego wykluczenia podklas na Węgrzech, uwzględniając w krytycznej analizie rolę państwowej polityki społecznej. Następnie  Bartłomiej Walczak (Uniwersytet Warszawski) zaprezentował analizę związków pomiędzy ekonomicznymi, genderowymi i klasowymi nierównościami a wytwarzaniem się rodziny transnarodowej. Prezentacja Sereny Romano objęła analizę porównawczą polityki socjalnej i wzorów biedy w trzech krajach: Estonii, Polsce i Węgrzech. Równoległa sesja skupiła prezentacje poświęcone tożsamości migrantów. Wątek ten podjęło troje panelistów:  Natalya Kadatskaya (Uniwersytet Karola w Pradze) przedstawiła wyniki badań nad imigrantami z Kazachstanu do Niemiec, Anna Sosna (Uniwersytet Jagielloński) przyjrzała się sytuacji repatriantów w Polsce, natomiast Małgorzata Krywult (Uniwersytet Jagielloński) skupiła się na polskiej diasporze w Kanadzie.

Ostatni blok składał się z panelu poświęconego migracji zarobkowej oraz drugiej z sesji dotyczących sytuacji migrantów w krajach przyjmujących. W pierwszej sesji wystąpiło trzech panelistów. Alexander Ganchev (Odessa) przedstawił wyniki badań ukraińskich migrantów zarobkowych, zarówno potencjalnie zainteresowanych wyjazdem, jak i faktycznie pracujących we Włoszech, Polsce i Finlandii; David Kostlan (Słowacka Akademia Nauk) analizował specyficzne ukrycie tematu migracji w dyskursie publicznym i badaniach naukowych na Słowacji. Z kolei prezentacja zespołu Cristina Mocanu, Seperanţa Pîrciog, Ana-Maria Zamfir (NISRFLSP, Bukareszt) dotyczyła migracji zarobkowych mieszkańców Rumunii, ze szczególnym uwzględnieniem zmiany wzorów migracyjnych oraz motywacji migrantów.

W równoległej sesji znalazły się cztery wystąpienia: prezentacja Magdaleny Muszel (EUI, Florencja) dotyczyła przemian rodziny transnarodowej na przykładzie polskiej migracji do Irlandii, wystąpienie Doroty Osipovič (Univ. College London) było poświęcone partycypacji polskich imigrantów w systemie brytyjskich świadczeń społecznych. Michal Ruzicka (Uniwersytet w Pilznie) analizował specyficzne formy migracji romskiej mniejszości w Czechach, zaś zamykający sesję Ovidiu Palcu (Uniwersytet w Atenach) podjął temat transnarodowości Rumunów migrujących do Grecji.

Jak widać, przedstawione referaty obejmowały bardzo szerokie spektrum tematyczne, wiążąc się jednak (i geograficznie, i merytorycznie) z założonym zakresem tematycznym warsztatów. Można wprawdzie mieć uwagi co do tematycznego rozłożenia referatów w sesjach, ale być może wynikały one ze zmian wprowadzanych przez autorów już po złożeniu abstraktów. Wydaje się ponadto, że przyjęta formuła prezentacji upodobniła warsztaty do „zwykłej” konferencji, rządzącej się logiką prezentacji i dyskusji po  wygłoszeniu wszystkich referatów w sesji. Niemniej warto podkreślić, że zarówno od strony organizacyjnej, jak i merytorycznego poziomu wygłoszonych referatów warsztaty Inequalities and Migration in post-communist societies uznać należy za udane wydarzenie, sprzyjające wymianie myśli i nawiązywaniu kontaktów pomiędzy badaczami z różnych części naszego kontynentu.

Bartłomiej Walczak, Uniwersytet Warszawski